Dawno, dawno temu, czyli lat temu ponad dwanaście, na zlecenie mrocznej organizacji portalem Poltergeist się mianującej pewien okropny osobnik (Pożeraczem zwany) przeczytał i zrecenzował powieść Pokój autorstwa Gene’a Wolfe’a. Zgodnie z duchem Uczty Wyobraźni była to książka niełatwa, lecz wysiłek czytelniczy wynagradzająca. Czemu więc ponad dekadę na swą kolej czekał Cień i Pazur? A któż to wie…
Severian zna tylko życie dla Bractwa Katów. Jest oddanym członkiem, wiernym i sumiennym. Gdy zostaje awansowany na czeladnika, może zacząć wypełniać swe obowiązki: torturowanie i egzekucje wrogów Autarchy. Dość szybko dostaje jednak zadanie nietypowe: ma zabawiać arystokratkę, Theclę. Trafiła ona do więzienia, ale ze względu na wysokie urodzenie przysługuje jej towarzystwo. Jednak niedoświadczony kat zakochuje się i szybko pozwala sobie na zgubną chwilę słabości.
Cień i Pazur (ku formalności: jest to zbiorcze wydanie dwóch powieści wydanych oryginalnie osobno, ale zbieranych też i w oryginale, a całość składa się dwóch takich dwuksięgów, czyli części czterech [tak., wiem…]) to jedna z tych opowieści niezbyt łaskawych dla czytelnika. Odbiorca zostaje bowiem tu od razu rzucony na głęboką wodę, czyli w środek świata niby nieco znajomego, ale tak naprawdę bardzo obcego. Miejscem akcji jest bowiem Ziemia, lecz w przyszłości bardzo odległej i odmienionej na sposoby z wierzchu zdecydowanie nie technologiczne. Jeśli gasnące Słońce i przyszłość bardziej magiczna niż techniczna sprawiają, że zaczynacie słyszeć głosy szepczące „Jack Vance” i „Umierająca Ziemia”, to możecie sobie pogratulować gustu i skojarzeń słusznych. A potem umówcie się na wizytę u specjalisty. Wolfe stworzył swoisty hołd dla starszego kolegi po piórze, ale nadal mu zdecydowanie bardziej mroczny sznyt – w skrócie można napisać, że tortury to tylko początek.
Stara szkoła gębą pełną
Gene Wolfe stawia na światotwórstwo ekspansywne, ale jednocześnie narrator traktuje czytelnika jak kogoś w tym świecie obytego. Ten musi więc szczegóły i reguły oraz dzieje i przyczyny musi próbować składać samodzielnie z urywków podrzucanych często mimochodem. Co prawda na samym początku do ogarnięcia jest cech katów i nieco polityki, ale względnie szybko polem poznawczym staje się cały świat (a może i kosmos). Przeróżne zależności, detale i zapowiedzi pokazują, że autor całość rozplanował sobie drobiazgowo, ale dla (jeszcze) niewtajemniczonego może to być przytłaczające. I tylko częściowo jest to równoważone przez satysfakcję płynącą ze stopniowego tajemnic odkrywania. Odpowiada za to między innymi fakt, że pierwsze dwa tomy to dopiero wstęp i pierwsze elementy układanki.
Jednak bardziej problematyczny jest fabularny aspekt tego przytłoczenia. Cień i Pazur bowiem momentami przypomina wędrówkę do nie-wiadomo-kąd z nie-do-końca-wiadomo-kim i nie-wiadomo-po-co. Protagonista niby ma jakiś cel, ale co chwila nawraca, napotyka i zbacza. Czytelnik może i ma wrażenie, że dzieją się momentami rzeczy ważne, ale nie wie dlaczego istotne są. Mnożą się postaci, pomysły i miejsca, ale klarowności momentami mocno brak. Zgodnie z sieciowym konsensusem dopiero zapoznanie się z całością pozwala odpowiednio zinterpretować resztę i docenić zamysł autora, lecz mym skromnym zdaniem choć może to być wyczynem samym w sobie (jeśli się potwierdzi), lecz przypomina zachęcania do zagrania w grę słowami: „spokojnie, rozkręci się po dwudziestu godzinach”.
Cień i Pazur to książka, która na tyle porwała mnie atmosferą i osobnością wykreowanego świata, że jestem w stanie przymknąć oko na jej niedostatki. Nawet jeśli bowiem chaotyczne przytłoczenie czytelnika jest zabiegiem celowym, to i tak nie zmienia to faktu, że po dwóch tomach zostaje się ze zdecydowanie zbyt wieloma znakami zapytania. Nie jestem przeciwny wymaganiu od czytelnika cierpliwości czy wzmożonego wysiłku, ale czekanie z gratyfikacją przez ponad dwa tomu uważam za przesadę.
Cały czas istnieje jednocześnie – tak brzmi prawda ukryta w legendach powtarzanych przez mędrców. Gdyby przyszłość jeszcze nie istniała, to w jaki sposób moglibyśmy ku niej podążać? Gdyby przeszłość już nie istniała, w jaki sposób moglibyśmy zostawiać ją za sobą?
Dodaj komentarz